1. Ontdek de Waterlandpleinbuurt

Beeldend kunstenaar Yasser Ballemans (1981) is in 2017 gevraagd om als Wijkmaker aan de slag te gaan in de Waterlandpleinbuurt, waar hijzelf ook woont. Manus Groenen volgde hem tijdens de totstandkoming van zijn performance ‘Vuur en Waterlanders’, vanuit het perspectief van de professioneel betrokkene die het werkproces van de kunstenaar probeert te ontleden. Onderstaande bijdragen zijn het integrale verslag van zijn bevindingen.

Deze wijk werd bij de bouw in de jaren zestig Tuinstad de Weeren genoemd, kreeg vervolgens de naam Nieuwendam-Noord, en werd in oktober 2012 uiteindelijk omgedoopt in Waterlandpleinbuurt. De naamsverandering is onderdeel van een charmeoffensief van de gemeente waarin de buurt wordt geprezen om haar groen, betaalbaarheid en bereikbaarheid. Groen is de wijk zeker: de Waterlandpleinbuurt wordt aan zowel de noord- als zuidkant begrensd door water en woeste parken, maar de natuur is ook door de wijk vervlochten. Zelfs een groot deel van de straten is vernoemd naar Noord-Hollandse plaatsen en natuurgebieden. Daarnaast staat de wijk in nauwe verbinding met natuurgebieden ten noorden van de wijk, in Waterland. Vanaf volkstuinenpark Buikslotermeer, gelegen langs de ringweg A10 aan de oostgrens van de wijk, kijk je richting het landelijke Noord waar koeien en schapen staan te grazen. De bereikbaarheid van de buurt neemt dankzij de komst van de Noord-Zuid lijn ook absoluut toe. Wat de betaalbaarheid betreft, waar de gemeente graag mee te koop loopt, is het maar net de vraag: betaalbaar voor wie?

Betaalbaar voor wie?

Middelhoogbouw uit de jaren zestig
Beeldend kunstenaar Yasser Ballemans woont zelf al een aantal jaar in deze wijk. Ik ontmoet hem voor het eerst bij hem thuis, in een gebouw dat vrij typisch blijkt voor deze buurt. De buurt staat namelijk vol met dergelijke middelhoogbouw uit de jaren zestig: veel portieketageflats in drie à vier bouwlagen met een aantal hogere uitschieters aan de randen van de wijk. Het gezicht van de buurt verandert echter snel. Lange tijd is er niets met de wijk gebeurt, maar sinds 2001 wordt zij flink onder handen genomen. Stadsdeel Noord, Woningstichting Rochdale, Stadgenoot en Ymere werken samen om de Waterlandpleinbuurt van een jaren-zestig-wijk te veranderen in een aantrekkelijke wijk met een divers woningaanbod, een nieuw winkelcentrum en drie nieuwe schoolgebouwen. Het opgeknapte winkelcentrum Waterlandplein met zes woontorens moet het kloppende hart van de buurt worden. De multiculturele samenstelling van de wijk wordt mooi weerspiegeld in het aanbod op het plein, waaronder een Marokkaanse patisserie, een Indonesische toko en de oer-Hollandse Febo.

Nieuwe bewoners
Yasser is als wijkmaker zeer geïnteresseerd in de culturele samenstelling van zijn wijk. De autochtone bewoners van de jaren zestig zijn oud geworden en hun kinderen zijn veelal vertrokken uit de buurt. Nieuwe bewoners zijn ervoor in de plaats gekomen en de Waterlandpleinbuurt is een multiculturele samenleving geworden. Volgens gegevens uit 2013 bestond de wijk toen voor twee-derde uit Nederlanders met een migratieachtergrond, een hoog percentage vergeleken met de rest van Amsterdam-Noord, waar het aandeel rond de 35 procent ligt. Op menig flat prijken dan ook schotelantennes en vlaggen van verschillende nationaliteiten. Recent lijkt er weer sprake te zijn van een influx van autochtone Nederlanders, door het aanbod van nieuwe luxe koopwoningen.

Wanneer je tussen de woonblokken rondloopt wordt snel duidelijk dat de wijk in ontwikkeling is. In de Markengouw, een lange straat, lopen de oude portiekflats over in sloopprojecten, waar aan de andere zijde gloednieuwe huizen verrijzen. Volgens de gemeente moet het een wijk worden ‘waar het voor iedereen prettig is, met betaalbare woningen met tuin en ruime appartementen met balkon. Een wijk met volop kansen voor alle bewoners, een wijk met een nieuwe en eigen identiteit.’ Dat klinkt zeer optimistisch maar er is nog wel een aardige weg te gaan. Joke van Geel, gebiedsmakelaar van de gemeente in de Waterlandpleinbuurt erkent dit ook: “Op sociaal gebied zijn er verschillende uitdagingen om bewoners dezelfde kansen te geven.” Yasser liep met Joke van Geel rond in de wijk waarin ze de problemen aanstipte die zich veelal achter gesloten deuren voordoen. De wijk is een ‘focuswijk’ waarin problemen rond armoede, onderwijs en zorg gestaag verbeteren, maar nog steeds aanwezig zijn.

Verschil tussen arm en rijk
Er zijn straten waar de oudere jaren-zestig-woningen een prettige uitstraling hebben en de openbare ruimte netjes oogt, maar andere delen van de buurt maken een somberder indruk. In de grauwe portiekwoningen wonen niet zelden gezinnen met vijf of meer kinderen op veel te weinig woonoppervlak. Er is dan ook een probleem met armoede in de wijk. In 2013 moest ruim een kwart van de twaalfduizend wijkbewoners rondkomen van een minimuminkomen. Het aandeel werklozen was ook hoog: 7,4 procent. Veel jongeren groeien dan ook op in armoede. De lage citoscores en aantallen voortijdige schoolverlaters die hiermee samenhangen zijn nog steeds een aandachtspunt, al is er een verbetering te zien.

‘Een wijk met volop kansen voor alle bewoners, een wijk met een nieuwe en eigen identiteit.’
Dat klinkt zeer optimistisch maar er is nog wel een aardige weg te gaan.

Het verschil tussen arm en rijk is in de buurt duidelijk te zien. “Dat in het winkelcentrum zowel een Albert Heijn als een Aldi wordt gevestigd, tekent de mix van bewoners,” aldus oud-stadsdeelvoorzitter Rob Post. De nieuwbouwprojecten in de wijk bestaan voornamelijk uit de bouw van strakke eigentijdse koopwoningen. Een nieuwbouwproject als ‘De binnentuinen van Noord’ van Stadgenoot zorgt voor de aangroei van aantrekkelijke woonblokken die gegroepeerd zijn rond een gemeenschappelijke binnentuin. Dat deze binnentuinen regelmatig afgeschermd worden van de buitenwereld door grote hekken, zorgt er echter voor dat dergelijke bouwprojecten aandoen als ‘gated communities’, die liever de rest van de buurt buitenhouden. De publieke ruimte in deze straten is wel veruit de mooiste van de wijk, met mooi aangelegd water en zelfs kunst (in de rest van de wijk afwezig).

De buurt is dan ook absoluut mooier geworden, maar daarmee stijgen ook de huurprijzen. Veel bewoners (zowel in de sociale huur als de vrije sector) hebben moeite deze huur nog te betalen. Verhuizen is geen optie omdat de woningmarkt volledig vastzit. Zo dreigen de kwetsbare bewoners nog meer in de problemen te komen. De SP verantwoorde het scherp: “Je kunt je afvragen wat je hebt aan een mooi opgeknapte wijk als de mensen voor wie het bedoeld is er niet meer kunnen wonen omdat het veel te duur is geworden.”